Het Panorama
Portret van Thorn, 1977-1985
 

´.......opdracht voor het vervaardigen van een 10 tot 12 tal schilderstukken over Thornse situaties die het verleden in het heden uitbeelden.´
Zo krijgt Frans van den Berg in 1974 van het gemeentebestuur van Thorn opdracht voor het vervaardigen van een reeks schilderijen van Thorn. Enkele werken worden opgezet aan de hand van schetsen zoals 'Hofstraat met toeristen' en 'Trippaardstraat met schutterij'. Zij geven niet het resultaat dat Frans met de opdracht voor ogen had. Hij zoekt naar een opzet, waarin hij kan laten zien wat hij van Thorn vindt. Frans wil het gevoel vast­leggen dat je overkomt, als je door Thorn loopt. De sfeer van het stadje, zoals dat door de eeuwen heen is opgebouwd.
Geïnspi­reerd door dit alles komt Frans met het idee de opdracht tot één werkstuk terug te brengen en het geheel driedi­mensio­naal uit te voeren. Hij wil uitdrukking geven aan wat hij voelt, niet exact volgens de opgemeten maten, maar schep­pend werken. De indruk die een gebouw wekt, wil hij bereiken door iets gewijzigde verhouding. Zo wil hij nadruk­kelijk gestalte geven aan zijn indrukken.
Frans maakt enkele modellen o.a. van zijn woning aan de Trippaardstraat en van het Pottenhuis. Het gemeentebestuur reageert enthousiast op zijn voorstel en het idee wordt enthousiast ondersteund. Op 26 augustus 1977, drie jaar na de oorspronkelijke opdracht, besluit de gemeenteraad van Thorn om aan Frans van den Berg hiervoor een 'dienst­opdracht' te verstrekken.
Theo van der Linden uit Horn wordt als maquettebouwer aan het project toegevoegd om het bouwkundige deel voor zijn rekening te nemen.
Thorn wordt uitgebeeld in miniatuur, schaal 1:100, en het tafereel wordt geplaatst op een draaischijf van zo'n vijf meter doorsnee.
Na twee jaar werken ontwikkelt zich bij Frans de noodzaak om wat hij wil in enkele zinnen te verwoorden en vast te leggen. Hij schrijft zijn beroemde 'testament'. Hierin geeft hij met zorgvuldig gekozen en gewogen woorden uiting aan zijn diepste bedoeling met het kunstwerk:

Testament.

Ik wil met al wat in mij is volbrengen.

(Mijn laatste bezig zijn verwekken tot mijn diepste doen)
Om tot in verre toekomst te verlengen,
wat mij bevolen is als in een visioen!
 
Ik wil het voor een ieder Zichtbaarstellen.
(de adem van mijn zijn in de vervlogen tijd)
Mijn piëteit voor al wat is vertellen,
om zo de weg te wijzen naar bewogenheid.
 
Ik wil dat door mijn laatste openbaren,
een teken blijft bestaan van mijn aanwezig zijn,
een erfenis van wonderlijk ervaren,
als Relikwie verborgen in een open schrijn.
 
Frans van den Berg.

Er wordt acht jaar aan het panorama gewerkt. De discussies tussen de bouwers, een kunstenaar en een creatieve techneut, lopen af en toe hoog op maar dragen bij aan het niveau van het eindresultaat.
Thorn zoals het in het Panorama weergegeven is, is een beeld in de tijd. Veranderingen die in het dorp plaatsvinden in een deel dat gereed is worden niet aangepast.
Mensen en auto's komen in het Panorama niet voor. Er worden wel proeven mee gedaan. Frans vindt echter dat autootjes kil en te hard in beeld overkomen en daardoor geen bijdrage leveren aan zijn doelstelling. De aanwezigheid van de mens heeft hij na enkele proeven doelbewust alleen aangegeven door het plaatsen van een fiets, een bankje, rommel in een schuurtje, een onderhouden moestuin e.d. Signalen van menselijke activiteiten.
Het uiteindelijke beeld van Thorn, opgebouwd uit zeg maar talloze kleine schilderstukjes die samen een grote eenheid vormen, wil Frans op een bijzondere manier aan de bezoekers tonen. Het Panorama wordt in een aangepast gebouw opgesteld achter glas met daaromheen een lijst als passe-partout. Bezoekers aanschouwen het Panorama zodoende eerst als schilderij. Doordat het Panorama langzaam draait trekt het schilderij vrijwel onmerkbaar aan de toeschouwer voorbij. Alsof je een wandeling om Thorn maakt.

De openstel­ling vindt plaats op 1 mei 1985. Theo van der Linden wordt aangesteld als beheerder. Frans schrijft voor de bezoekers een welkom met inleiding:

April 1985.
Het doet me plezier dat u belangstelling heeft voor mijn werk. In antwoord op uw belangstelling wil ik graag wat informatie geven vóór u gaat kijken.

In de driedimensionale vormgeving die u kunt bekijken, ligt de vondst om in een oneindig aantal facetten zichtbaar te maken wat ik beleef, in mijn omgeving, in Thorn. Deze vormgeving in miniaturen is voor mij het middel tot expressie van mijn bewogenheid ten opzichte van de tijd, de ruimte, de atmosfeer, de menselijkheid, de piëteit voor wat bestaat.
Gisteren is historie, even definitief als duizend jaar geleden.
Het onderwerp noodzaakt tot herkenning en tot precisie, in de plaatsing en de vorm van de onderdelen. De expressie in het onderwerp moest daarom intensief en delicaat zijn.
Kijkt u rustig en onbevangen, met ruimte voor uw eigen gevoe­lens. Misschien een verdieping van uw verwondering over Thorn.
Frans van den Berg.

Kort na de openstelling voor publiek geraken Frans en Theo in een hevige discussie. Deze loopt zo hoog op en eindigt zo dramatisch dat Frans geschokt het Panorama verlaat om er nooit meer terug te keren. Hij zal zijn levenswerk nooit meer aanschouwen!

Een gedetailleerde beschrijving van de realisatie van het Panorama Thorn en de worsteling van de kunstenaar kunt u vinden in ons boek 'Frans van den Berg 1919-1989'.

Het Panorama is te bezichtigen in museum 'Het Land van Thorn' te Thorn. Voor meer informatie: www.museumhetlandvanthorn.nl
 
J.Beelen.


Schets

Aanvankelijk zou Frans van den Berg het stadje Thorn portretteren in een serie schilderijen. Daarvoor maakte hij tal van schetsen, zoals dit zelfportret in de Trippaardstraat, met op de achtergrond de schutterij van Thorn.


Opmetingen

Heel de oude kern van Thorn werd minitieus opgemeten door Frans van den Berg en Theo van der Linden. Maar in de uitvoering van werden bewust ook afwijkingen aangebracht om de karakteristiek van een gebouw te benadrukken.


Entreekaartje

Voor het oorspronkelijk entreekaartje van het Panorama werd een van de schetsen gebruikt, met aantekeningen over de kleuren en de sfeer. Het Panorama stond aanvankelijk in een door Frans ontworpen verbouwde gemeenteloods aan de Hofstraat. Later verhuisde het naar het gemeentemuseum.


Aan 't werk

Acht jaar lang werkte Frans van den Berg aan het Panorama. Na de precieze opmetingen van alle huizen en andere panden, en tal van notities over kleur, sfeer, texturen en de 'genius loci', werd begonnen met de bouw van het Panorama.


In opbouw

Het Panorama werd in blokken gebouwd, die aan elkaar geschakeld werden. Op deze foto is de Wijngaard met de Dalstraat nog in de eerste fase. De foto is gemaakt vanuit de achterzijde van de woningen aan de Holstraat, richting kerk. Met de grootste nauwkeurigheid werden honderden details gemaakt, niet alleen de muren, kozijnen, daken en gootwerk van de panden, ook de bomen, kippen- en konijnenhokken, groenten in de tuin, bomen en platen, lantaarns en straatbekleding kregen intensieve aandacht.


Kerk en kerkhof

De Sint Michaelskerk en het ernaast gelegen oude kerhof vormen de kern van het Panorama. Iedere grafsteen werd precies nagemaakt, 1:100. Links de Hofstraat.


Eerste onderkomen

Het eerste onderkomen van het Panorama werd een gemeenteloods aan de Hofstraat, hier op de voorgrond met donkere poort en pleintje, waarvoor Frans van den Berg de verbouwingsplannen ontwierp. Later gaf de gemeente Thorn de loods een andere bestemming en het Panorama verhuisde naar het gemeentemuseum.


Fotograaf Jo Cober

Fotograaf Jo Cober uit Thorn, die veel te jong is overleden, maakte honderden foto's van het Panorama, zoals dat langzaamaan groeide. Hier is zijn zoon gefotografeerd bij een deel van het imposante portret van Thorn.


Tuin

Met ongelooflijk veel geduld en creativiteit kreeg het Panorama Thorn zijn vorm. Deze foto laat een deel van de tuinen achter woningen aan de Hofstraat zien. Het pleintje aan de overzijde van de straat hoort bij de oude jongensschool.
 


Vanuit Kessenich

Wie vanuit Kessenich Thorn nadert, ziet de Kessenicherweg die overgaat in de Holstraat.